THÔNG BÁO

Nam moi.1.jpg  Chào năm mới 2020

Năm cũ đã qua, năm mới - 2020  lại tới, những biến động của toàn thế giới cũng như những chuyển vận của đất nước ta. theo thời gian lùi dần về quá khứ. Đảng ta, nhân dân ta đang tập trung quyết liệt chống tham nhũng, và cải cách hành chính nhằm làm cho xã hội ngày càng tốt đẹp hơn. Không lúc nào hết, sự hoạt động văn hóa có một tầm quan trọng nó định hình và duy trì phát triển nền văn hóa dân tộc, biểu lộ bản sắc của con người Việt Nam. 


KINH NGHIỆM SÁNG TÁC THƠ LUẬT ĐƯỜNG "NGŨ ĐỘ THANH"
23-02-2020

Sen.non.jpgXin được giới thiệu

Trong một số trường hợp, xuất hiện những ý kiến đánh giá trái chiều về một bài thơ ngũ độ thanh nào đó, lý do chủ yếu là vì có những quan điểm khác nhau về luật chơi thơ này.

Vậy thơ "Ngũ độ thanh" xuất phát từ đâu?

"Từ điển tiếng Việt" định nghĩa: "Thanh là nói tắt của thanh điệu".

Trong tiếng Việt của chúng ta có 6 thanh (2 thanh bằng, 4 thanh trắc). Vì thế, trong một câu thơ thất ngôn, nhiều nhất gồm 6 thanh khác nhau. Trong một câu thơ luật Đường ngũ độ thanh có thể gồm 6 thanh hoặc 5 thanh khác nhau, ít nhất phải có 5 thanh. Có lẽ vì thế, người ta mới gọi là thơ "Ngũ độ thanh".

Mọi luật chơi đều do con người đặt ra. Đặc biệt, thơ "Ngũ độ thanh" chỉ có trong tiếng Việt, cho nên điều chắc chắn luật đó là do người Việt chúng ta đặt ra.

Người Trung Hoa sản sinh ra thơ luật Đường (thơ cách luật), nhưng người Việt Nam không những duy trì thể thơ này cho đến ngày nay, mà còn phát triển và tạo ra nhiều kiểu chơi độc đáo, tinh tế, có nhạc điệu cao.

Một trong những khác biệt của tiếng Việt so với tiếng Trung Quốc để tăng thêm nhạc điệu của bài thơ là trong tiếng Việt có 6 thanh, còn tiếng phổ thông Trung Quốc chỉ có 4 thanh (bình, thượng, khứ, nhập).

Trong tiếng Việt, có 2 thanh bằng là thanh không (không dấu) và thanh huyền (dấu huyền), 4 thanh trắc là sắc, hỏi, ngã, nặng. Khi chúng ta ngâm thơ, nhiều người nước ngoài nói là người Việt Nam "hát thơ".

Thơ "Ngũ độ thanh" phát huy cao độ tính nhạc điệu của tiếng Việt.

Hiện có các quan điểm khác nhau sau đây về luật thơ "Ngũ độ thanh":

1. Quan điểm thứ nhất: Một số người chơi cho rằng, cứ có đủ 5 thanh khác nhau trong một câu thơ là được, những quy định khác có thể bỏ qua, ví dụ, có thể áp dụng "Nhất, tam, ngũ bất luận", hay không nhất thiết hai từ thanh bằng liền kề phải khác dấu, hoặc trong một câu có hai từ thanh trắc cùng dấu cũng không sao, miễn có đủ 5 thanh là thành thơ "Ngũ độ thanh" rồi. Đó là một quan điểm.

2. Quan điểm "chính thống", được phần lớn người chơi thơ chấp nhận là:

- Trong một bài thơ "Ngũ độ thanh", luật bằng trắc phải tuyệt đối phân minh, không có bất luận. Không được áp dụng "Nhất tam ngũ bất luận" trong thơ "Ngũ độ thanh".

- Trong mỗi câu thơ, những thanh bằng liền kề nhau không được trùng dấu (phải là một từ thanh không và một từ thanh huyền liền kề).

- Trong một câu, các thanh trắc không được lặp lại dấu.

Tóm lại, trong một câu thơ, ít nhất phải có 5 thanh khác nhau (ngũ độ thanh). Nếu câu có 3 từ thanh bằng (gồm 2 thanh điệu khác dấu), thì 4 từ thanh trắc phải là 4 dấu sắc, hỏi, ngã, nặng khác nhau (tổng cộng có 6 thanh độ); còn câu có 4 từ thanh bằng (gồm 2 thanh khác dấu), thì 3 từ thanh trắc cũng khác dấu nhau (có 5 thanh độ) và các từ thanh bằng liền kề không được trùng dấu.

3. Điều chắc chắn là, khi đã tuân thủ quan điểm "chính thống" nêu trên, thì sẽ không phạm vào lỗi điệp thanh, khổ độc. Nhưng có lúc vẫn mắc phải những lỗi (bệnh) khác, như phong yêu, hạc tất, bàng nữu, chánh nữu, bình đầu... Mặt khác, khi sáng tác một bài ngũ độ thanh, (cũng như một bài thuận nghịch độc, khóan thủ, khoán tâm, tung hoành trục khoán của thơ luật Đương, hay thơ biến thể "lục bát tám câu",...), do phải tuân thủ luật chơi mà đôi khi câu thơ không được thanh thoát như một bài thất ngôn bát cú hay một bài lục bát bình thường nhưng mượt mà. Tránh được những lỗi đó thì thơ càng hay, càng dễ đọc, tính nhạc điệu càng cao. Chính vì vậy mà còn có quan điểm thứ ba, khắt khe hơn. Cụ thể là không được phạm vào các lỗi (bệnh) khó nghe; vần bằng của các câu trong bài phải liên tục đổi dấu (một câu có vần thanh huyền, một câu có vần thanh không và ngược lại), trừ bài độc vận; và phải dùng chính vận; các đuôi thanh trắc cũng khác dấu nhau (xin xem ví dụ dưới đây). Khi đó bài ngũ độ thanh mới thật hoàn hảo. Nhưng, xin nhắc lại là đa số người chơi chấp nhận quan điểm thứ hai nêu trên.

Sau đây xin giới thiệu một vài bài thơ làm ví dụ:

Bài thơ dưới đây vừa là "Ngũ độ thanh", vừa là "Bát vĩ đồng âm". Về nội dung, bài thơ không tả thực, mà mượn việc phác cảnh đầu xuân để nói về đời.

TẢN BỘ ĐẦU XUÂN

(Thơ họa. Ngũ độ thanh, bát vĩ đồng âm)

Xuân về tản bộ ngắm Hồ Tây,

Ngưỡng cảnh đào phai, bích lượn đầy.

Thoải mái tìm quanh, nào bãi sậy,

Mơ màng ngó ngược, cả trời mây.

Bèo loang có lẽ do người đẩy,

Nước vẩn vì chưng sẵn bọn vầy.

Tụi trẻ nô đùa vung nón vẫy,

Nhà thơ ngẫm ngợi đứng đờ ngây.

ĐNH

Ví dụ trên không những tuân thủ mọi tiêu chí của quan điểm "chính thống", mà các vần thanh bằng còn liên tục đổi dấu (Tây, đầy, mây, vầy, ngây) và các duôi thanh trắc cũng khác dấu nhau (sậy, đẩy, vẫy):

Ví dụ dưới đây là một bài ngũ độ thanh, độc vận:

 

KHÔN DẠI

(Ngũ độ thanh, độc vận)

Lòng tham muốn mãi trở thành khôn,

Lắm của quyền to đã được khôn.

Nhét đẫy đầy bao thì chẳng dại,

Vơ phồng chặt túi hẳn là khôn.

Tiền công thoải mái chi nào dại,

Đất phật tùy cơ xẻo vẫn khôn.

Cũng phải khuyên người khôn phát dại,

Cần mau giác ngộ để mà khôn.

ĐNH

Sau đây xin giới thiệu bài thơ ngũ độ thanh của tác giả Nguyễn Thị Thực (Hương Sơn, Hà Tĩnh):

DÒNG SÔNG THU (Ngũ độ thanh)

Thu về nắng lụa trải dòng sông

Một cõi lòng ai cảnh sắc hồng 

Đẹp mãi thân rồng trên xứ sở

Tươi hoài phượng vĩ dưới tầng không

Câu hò mái đẩy trao tình đượm

Giọng hát đò đưa trả nghĩa nồng

Giữa thảm trời xanh vàng ánh nguyệt 

Ghe, thuyền cập bến thỏa niềm trông

NTT

Khi một bài thất ngôn bát cú được chú thích là "thơ ngũ độ thanh", thường gây sự chú ý và có khi trở thành chuyện nhạy cảm, thế nào cũng có người "soi" từng câu, từng chữ xem có chỗ nào sai luật chơi không.

Nếu gặp một bài thơ mà tác giả cho là "ngũ độ thanh", nhưng không hoàn toàn theo quan điểm "chính thống" hay quan điểm thứ ba nêu trên, thì chưa hẳn là tác giả không biết luật. Luật chơi là do con người nghĩ ra và theo quan niệm của từng người. Đương nhiên, bài thơ tuân theo quan điểm thứ 2 (quan điểm "chính thống") và đặc biệt là quan điểm thứ 3 nêu trên, thì có giá trị hơn, "bác học" hơn, mượt mà hơn, tính nhạc điệu cao hơn, được tôn trọng hơn.

Mặt khác, theo kinh nghiệm của tôi, thì một số tác giả nắm rất chắc luật chơi, nhưng khi sáng tác không tập trung, chỉ đọc lướt qua, thậm chí có khi đọc đi đọc lại vẫn không tập trung, không tự nhận ra là mình bị mắc lỗi, có người khác chỉ cho mới "à!". Lỗi thường gặp nhất là lặp lại 2 từ thanh trắc cùng dấu trong một câu có 4 từ thanh trắc.

Chưa nói đến thơ ngũ độ thanh, mà khi sáng tác một bài thơ luật Đường bình thường, cũng phải hết sức tập trung, nếu lơ đãng thì bất cứ ai cũng có thể bị sai luật, như thất niêm chẳng hạn, đặc biệt rất hay mắc lỗi ở từ thứ 6 trong câu bát cú.

TS. Đinh Nho Hồng

CLB. Nguyễn Trãi

Tác giả BBT